دفاع اخلاقى از روند جهانى سياست

ميشل روكارد

ترجمه: على‌محمد طباطبايى

منطبق ساختن اصول اخلاقى با چگونگى سازمان يافتگى يك جامعه ـ يا به ديگر سخن سازگار كردن اخلاقيات و سياست ـ از جمله قديمى‌ترين هدف‌هاى آدمى بوده است. حمورابى، رامسس دوم، سولون، كنفوسيوس و پريكلس در ميان اولين چهره‌هاى مشهورى قرار می‌گيرند كه چنين تلاشى را آغاز كرده بودند. ظهور دولت ـ ملت‌ها در قرن هجدهم، و منتها درجه بربريت و وحشيگرى كه بشر در قرن بيستم مرتكب گرديد، شايد توانسته باشد اين احساس را ايجاد كند كه سياست مبتنى بر اصول اخلاقى رويايى دست نيافتنى است، يا بلكه رويايى است كه همواره تحقق آن به آينده اى دورتر واگذار می‌شود.
با اين حال، على رغم رقابت كشورها و خصلت خونبار نبرد و درگيرى‌هاى جهان معاصر، دموكراسى همچنان در حال پيشروى است. در واقع تنها طى نيم قرن آمريكاى لاتين از تمامى آن ديكتاتورى‌هاى غيرنظامى و نظامى خود را خلاص كرد و آفريقا بيش از نيمى از حاكمان مستبدى كه دوران استقلالش را برباد داده بودند به كنارى گذاشت.
چنانچه دموكراسى را با ساير رژيم‌هاى سياسى كه انسان در تاريخ خود با آنها آشنا گشته مقايسه كنيم، متوجه خواهيم شد كه اين شيوه ى حكومتى از دو جهت نمايانگر پيشرفت اخلاقى است: اول، به اين خاطر كه دموكراسى بر احترام و توجه به حقوق بشر بنا شده، و دوم، با توجه به حق راى عمومى كه دموكراسى مدرن متضمن آن است، بى اعتنايى يا سركوب اقليت‌ها غير ممكن شده است.
البته در مسائل بين الملل پيشرفت به سوى دموكراسى و اخلاقيات بيشتر، همچنان از سرعتى فوق العاده اندك برخوردار است. با اين حال سال ۲۰۰۴ احتمالاً می‌تواند براى تاريخ بشر، بعضى از بزرگترين پيشرفت‌ها در اين عرصه را كه انسان هرگز شاهد نبوده باقى گذارد. نشانه‌هاى اميدوارى و پيشرفت فراوان است. دولتى اسپانيايى ساقط شد، زيرا مسؤولين آن دولت در باره منشاء انفجارهاى تروريستى كه ايستگاه قطار مادريد را در بهار گذشته تكه تكه كرده بود به مردم دروغ گفته بودند. تونى بلر و جورج دبليو بوش هركدام با مشكلات عظيمى در حوزه‌هاى انتخابى آينده خود روبرو خواهند كشت، زيرا دلايلى كه در توجيه شروع جنگ با عراق ارائه كرده بودند رياكارانه بود.
در جهان در حال توسعه نيز دموكراسى زنده و سرحال است. جريان انتخابات در اندونزى به سطحى از بى طرفى و پاسخگويى رسيد كه تاكنون در آن كشور سابقه نداشته است. مراكش و الجزيره در حال استحكام بخشيدن به حقوق زنان هستند. تركيه خود را موظف به تلاش قانونى عظيمى براى بهبود مسائل مربوط به حقوق بشر، آزادى انديشه، رفتار با زندانيان و نظارت غير نظامى‌ها بر ارتش كرده است.
حتى چين، با وجوديكه نسبت به اصول و مبانى دموكراتيك بى توجه است، در خصوص گسترش مخاطره آميز ايدز در پى توجه به تعهداتى است كه در مقابل افكار عمومى خود دارد و اكنون ديگر نيازمند حمايت عمومى براى موجه ساختن اقدام‌هاى خود است. ايالات متحده آمريكا، با توجه به رفتار فجيع و شكنجه در زندان ابوغريب بغداد، انتخاب ديگرى ندارد مگر جست وجو براى مشروعيت بين المللى آن هم پس از آن كه مدت‌ها شكنجه و رفتار بد را تكذيب می‌كرد يا انتقادهايى كه مطرح می‌گشت را مورد بى توجهى قرار می‌داد. بدين ترتيب ممكن است بتواند خود را از هرج و مرج و وضعيت مصيبت بار فعلى در عراق خلاص كند.
اسرائيل می‌بايست تجربه كند كه چگونه مشروعيت «ديوار امنيتى» و مسير طراحى شده آن كه از ميان سرزمين‌هاى فلسطينى‌ها می‌گذرد ـ به شيوه‌هاى مختلف اما همزمان ـ هم توسط ديوان عالى خودش و هم دادگاه بين المللى لاهه به چالش گرفته می‌شود. اسرائيل قادر نخواهد بود كه به طور كامل راى هر دو دادگاه را ناديده بگيرد. با جايگزين كردن «سازمان اتحاد آفريقا» با «اتحاديه آفريقا» اين قاره تا آنجا كه می‌تواند تلاش عظيمى را براى نظارت بر مناقشات و درگيرى‌ها ميان كشورهاى آفريقايى، همچنين براى گسترش نظارت بر حقوق بشر و ادامه تلاش‌هايى بر ضد فقر به خرج می‌دهد.
علاوه بر آن سرمايه دارى خودش به علت خشم فزاينده اى كه علت آن پرداخت‌هاى ورم كرده مديران است و كلاهبردارى‌هاى تمام و كمال از همه سوى زير فشار قرار گفته. به جريان افتادن دادگاه بين المللى جنايات جنگى و حقوق بشر، تلاش براى رسيدگى دقيق به تمامى سوء استفاده‌هايى كه از قدرت توسط حكومت كنندگان انجام می‌شود را مورد تقويت قرار می‌دهد.
به اين ترتيب على رغم جنگ عراق و ناتوانى ظاهرى نهادهاى بين المللى، آغاز قرن ۲۱ می‌تواند به طرز مطلوبى باعث پيشرفت‌هاى سريع تر در اخلاق سياسى گردد. ليكن براى آن كه چنين گرايشى حقيقتاً جا افتد، سياست‌هاى مطلوب به چيزى بيش از اصول اخلاقى نيازمند هستند. حكومت‌ها اكنون بايد بتوانند در خصوص اقدامات خود افكار عمومى جهان را قانع كنند، يعنى در خصوص آن اعمالى كه جستجوى امنيت و عدم اطمينان ميان كشور‌هاى مختلف آن‌ها را اجتناب ناپذير ساخته است. منطق حكومتى به طور كامل محو نمی‌شود، اما براى آن كه دموكراسى بتواند به پيشروى خود ادامه دهد، بايد به نظارت عمومى بيشتر و فشار افزون تر براى رفع هرگونه شبهه اى تن دهد.

**۱.ميشل روكارد نخست وزير پيشين فرانسه، رهبر حزب سوسياليست و عضوى از پارلمان اروپا است.
منبع مقاله: Positive Randerscheinung des Irak-Krieges. Michael Rocard
Project-syndicate August2004